สารานุกรมไทย
สำหรับเยาวชน เมนู 21
เล่มที่ ๒๑
เรื่องที่ ๑ กระบวนพยุหยาตรา
เรื่องที่ ๒ วีรสตรีไทย
เรื่องที่ ๓ ศิลปะการทอผ้าไทย
เรื่องที่ ๔ เครื่องถม
เรื่องที่ ๕ เครื่องปั้น
เรื่องที่ ๖ การตลาดและการส่งออกศิลปหัตถกรรม
เรื่องที่ ๗ พฤกษศาสตร์พื้นบ้าน
เรื่องที่ ๘ การอนุรักษ์ และการพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติ
เรื่องที่ ๙ องค์การสหประชาชาติ และองค์การในเครือ
รายชื่อผู้เขียน

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๒๑ / เรื่องที่ ๕ เครื่องปั้น / เครื่องปั้นภาคกลาง

เครื่องปั้นภาคกลาง
ชาม เนื้อแกร่ง เคลือบสีน้ำตาลแกมดำ สมบัติของวัดพระปรางค์ จังหวัดสิงห์บุรี
ดูรายละเอียดเพิ่มเติม

ลายประทับรูปบุคคลสวมเทริดถืออาวุธ (ดาบ) แสดงถึงการใช้อาวุธสั้นบนหลังม้า
ดูรายละเอียดเพิ่มเติม

ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาภาคกลาง :ครก
ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาภาคกลาง :ครก
เครื่องปั้นภาคกลาง

อาณาจักรอยุธยาสถาปนาขึ้น เมื่อพ.ศ. ๑๘๙๓ เข้าครอบคลุมพื้นที่ภาคกลาง ในที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาได้ทั้งหมด ในเวลาไม่นานนัก ก่อนหน้าการสถาปนาอาณาจักรอยุธยา ได้มีแคว้นสุวรรณภูมิ และแควันละโว้ เคยปกครอง พื้นที่แห่งนี้มาก่อนแล้ว แต่ภายหลังจากการก่อตั้งกรุงศรีอยุธยา เมืองแห่งนี้ได้กลายมาเป็นศูนย์กลางการค้า และความเจริญแทนที่

ได้มีการค้นพบและขุดค้นทางโบราณคดี เพื่อศึกษาแหล่งที่ผลิตเครื่องปั้นของภาคกลาง ๒ แหล่ง ผลจากการศึกษาทำให้ทราบลักษณะวิธีการผลิต และการแพร่กระจายของเครื่องปั้นจากทั้ง ๒ แหล่ง เป็นผลให้เกิดความก้าวหน้าในการศึกษาพัฒนาการทางเศรษฐกิจ และสังคม ในสมัยนั้นเป็นอย่างมาก แหล่งผลิตทั้ง ๒ แหล่ง ได้แก่

แหล่งแม่น้ำน้อย หรือแหล่งวัดพระปรางค์

แหล่งผลิตนี้อยู่ริมแม่น้ำน้อยในเขตวัดพระปรางค์ ตำบลเชิงกลัด อำเภอบางระจัน จังหวัดสิงห์บุรี มีเตาเผาขนาดใหญ่เป็นจำนวนมาก เป็นที่คาดหมายว่า ผลิตผลจากแหล่งนี้ ได้ใช้ในชีวิตประจำวันของชาวอยุธยา และบางส่วนได้ส่งออกไปยังประเทศใกล้เคียงด้วย

งานเครื่องปั้นจากแหล่งนี้ส่วนใหญ่ขึ้นรูปด้วยแป้นหมุน เป็นงานที่ไม่เคลือบ เนื้อดินที่นำมาผลิตละเอียด เมื่อเผาออกสีแสด มีทั้งที่เผาไฟแรงสูงเนื้อแกร่ง และที่เผาไฟด้วยอุณหภูมิไม่สูงนัก ภาชนะที่ผลิตจากแหล่งนี้ ที่เป็นประเภทเครื่องใช้ประจำวัน ได้แก่ ครก อ่าง กระปุกทรงเตี้ย ปากกว้าง กระปุกทรงสูงปากแคบชนิดนี้มักมีเนื้อ แกร่ง ภาชนะรูปร่างคล้ายแจกัน หรือกุณโฑ คอสูงปากกว้าง ภาชนะคล้ายแจกันมีหู ๒ หู กุณฑีหรือกาน้ำก้นเรียบ ที่พวยมีกระเปาะคล้าย กับจะเป็นที่กรองใบไม้ที่ใช้ชงดื่ม หวด จาน ชาม ท่อน้ำ ฝาภาชนะต่างๆ ตุ๊กตา

ลวดลายที่ใช้ประดับตกแต่งภาชนะ เป็น ลายขูดขีดบนผิว คล้ายโครงใบไม้ ลายวงกลมปั้นแปะ ลายกดลงบนภาชนะเป็นจุด ลายกระจัง เป็นต้น

แหล่งบ้านปูน

แหล่งผลิตนี้อยู่ริมแม่น้ำสุพรรณ (ท่าจีน) ในเขตบ้านปูน ตำบลพิหารแดง อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี งานจากแหล่งผลิตแห่งนี้ แพร่กระจายอยู่ในชุมชนหลายแห่งในภาคกลาง รวมทั้งในเกาะเมืองอยุธยาด้วย

เครื่องปั้นจากแหล่งนี้ทำจากดินเนื้อละเอียด เมื่อนำไปเผาเนื้อภาชนะเป็นสีแสด งานที่ผลิตเป็นงานไม่เคลือบ มีทั้งที่เผาด้วยไฟแรงสูง เนื้อแกร่ง และเผาไฟแรงต่ำ ภาชนะที่ผลิตมีทั้งชาม อ่าง กุณโฑ กระปุก ไห ฝาภาชนะ รูปสัตว์ต่างๆ เป็นต้น

การประดับตกแต่งลวดลายภาชนะจากแหล่งผลิตนั้น งดงาม และแตกต่างไปจากแหล่งแม่น้ำน้อย แม้จะอยู่ร่วมสมัยเดียวกัน เป็นการตกแต่งด้วยการกดประทับลงไปบนเนื้อภาชนะเป็นรูปต่างๆ ก่อนนำไปเผา เช่น ภาพพิธีแรกนาขวัญ ภาพนักรบขี่ช้างออกศึก ภาพนักรบขี่ม้าออกศึก ภาพนักรบถือหอกและโล่ ภาพหงส์คาบก้านดอกไม้ ภาพการล่ากวาง ภาพการคล้องช้าง ลายเชิง ลายอุบะ ภาพบุคคล นอกจากลายกดประทับแล้ว ยังมีการตกแต่งด้วยลายขูดขีดลึกลงไปในเนื้อภาชนะเป็นรูปสัตว์ และลวดลายต่างๆ อีกด้วย

การผลิตเครื่องปั้นจากแหล่งทั้ง ๒ นี้ น่าจะทำขึ้นในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๙ หรือ ๒๐ ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ ๒๔ หรือในช่วงที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ผลิตผลส่วนใหญ่แพร่หลายอยู่ในชุมชนสมัยอยุธยา และพบในประเทศใกล้เคียงส่วนหนึ่งด้วย

หัวข้อก่อนหน้า หัวข้อถัดไป

โครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน โดยพระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จัดตั้งขึ้นด้วยพระมหากรุณาธิคุณ ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่มีพระราชประสงค์
จะให้มีหนังสือรวบรวมความรู้แขนงต่างๆ สำหรับพสกนิกรได้มีโอกาสอ่านและศึกษาความรู้ด้วยตนเอง เป็นโครงการฯ ที่มิได้มุ่งหวังกำไรหรือผลประโยชน์ในเชิงพาณิชย์แต่อย่างใด


หากท่านพบว่ามีข้อมูลใดๆ ที่ละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาปรากฏอยู่ในเว็บไซต์ของโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน โดยพระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
โปรดแจ้งให้ทราบเพื่อดำเนินการแก้ปัญหาดังกล่าวโดยเร็วที่สุดต่อไป


© ลิขสิทธิ์เป็นของโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน โดยพระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ห้ามนำข้อความและรูปภาพไปเผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาต