ชุมชนโบราณ คือ แหล่งที่เคยมีผู้คนอาศัยอยู่รวมกันในอดีตไม่ว่าจะเป็นชุมชนขนาดใหญ่เป็นบ้านเป็นเมือง หรือเป็นชุมชนขนาดเล็กๆ ล้วนแต่เป็นหลักฐานสำคัญทางประวัติศาสตร์โบราณคดีที่ควรรักษาให้คงไว้เป็นสมบัติทางวัฒนธรรมของชาติ
คู่คันดินรอบชุมชนโบราณ
จากการใช้ภาพถ่ายทางอากาศช่วยสำรวจแหล่งชุมชนโบราณ เราได้ทราบว่าทั่วประเทศไทยมีชุมชนโบราณถึง ๑,๒๐๘ แห่ง ในจำนวนนี้ประมาณ ๙๕๔ แห่ง เป็นแหล่งชุมชนที่มีคูคันดินล้อมรอบ ทั้งนี้สันนิษฐานว่าน่าจะมีวัตถุประสงค์อย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายๆ อย่างรวมกัน ได้แก่
๑. เพื่อเป็นการกำหนดขอบเขตบริเวณของชุมชน หรือบริเวณที่มีความสำคัญโดยเฉพาะ
๒. เพื่อเป็นการป้องกันศัตรูจากภายนอก
๓. เพื่อความสะดวกในการคมนาคมเชื่อมโยงกับทางน้ำหรือเส้นทางออกสู่ทะเล
๔. เพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ประโยชน์สำหรับชุมชน
คูและคันดินมีรูปแบบจำแนกออกได้เป็น ๒ กลุ่ม คือ "กลุ่มรูปแบบที่ขึ้นอยู่กับลักษณะภูมิประเทศ" และ "กลุ่มรูปแบบที่ไม่ขึ้นอยู่กับลักษณะภูมิประเทศ" กลุ่มหลังนี้มีรูปร่างไม่สัมพันธ์กับภูมิประเทศ ส่วนใหญ่อยู่ในบริเวณที่ราบ มีรูปแบบหลากหลาย
เช่น รูปแบบอิสระ คือ มีรูปแบบไม่แน่นอนในทางเรขาคณิตรูปแบบวงกลม วงรี รูปแบบมุมมนและรูปแบบมุมเหลี่ยม เป็นต้น
ส่วนกลุ่มรูปแบบที่ขึ้นอยู่กับภูมิประเทศนั้น รูปร่างคูและคันดินเป็นไปตามภูมิประเทศ ซึ่งมีลักษณะเป็นเนิน คูคันดินนั้นขุดล้อมรอบเนิน หรือต่อเชื่อม
ระหว่างเนินกับที่ราบ เช่นชุมชนโบราณในบริเวณภาคเหนือที่เรียกว่า "ล้านนา" หรือรูปร่างคูคันดินที่ขุดล้อมรอบเนินในบริเวณภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นต้น
ขนาดพื้นที่บริเวณชุมชนโบราณ
จากการใช้ภาพถ่ายทางอากาศเพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างขนาดพื้นที่ และจำนวนแหล่งชุมชนโบราณในเมืองไทย ๘๙๖ แห่ง พบว่าจำนวนแหล่งชุมชนโบราณเป็นปฎิภาคกลับกันกับขนาดพื้นที่ คือ ชุมชนที่มีขนาดเล็กที่จำนวนมาก แต่ชุมชนโบราณที่มีขนาดใหญ่มีจำนวนน้อย จึงมีลักษณะเช่นเดียวกับ
แหล่งชุมชนทั่วๆ ไป เมื่อศึกษาข้อมูลประวัติศาสตร์โบราณคดีประกอบกัน ทำให้ทราบได้ว่าแหล่งชุมชนโบราณที่มีพื้นที่ขนาดใหญ่ มักจะเคยเป็นเมืองสำคัญมาก่อน
ท่อปู่พระยาร่วง...คลองชลประทานสมัยสุโขทัย
ในอดีตเคยเข้าใจกันว่า "ท่อปู่พระยาร่วง" นี้เป็น "ถนนพระร่วง" แต่จากภาพถ่ายทางอากาศเห็นได้ชัดเจนว่า ท่อปู่พระยาร่วง เป็นแนวคลองที่ขุดต่อเนื่องกันตลอด จากกำแพงเพชรถึงสุโขทัยไปจนถึงศรีสัชนาลัย จารึกหลักที่ ๑๓ พ.ศ. ๒๐๕๓ คือเมื่อประมาณเกือบ ๕๐๐ ปีมาแล้ว ระบุการขุดลอกคลอง
บางส่วน เพื่อนำน้ำจากแม่น้ำปิงเมืองกำแพงเพชรมายังเมืองบางพาน เพื่อแก้ไขปัญหาการขาดแคลนน้ำทำนา เป็นแนวคลองทางด้านใต้ และมีแนวต่อไปจนถึงสุโขทัย ส่วนด้านเหนือขุดคูมาจากทิศตะวันตกของเมืองศรีสัชนาลัย ให้เชื่อมต่อกับคลองทางด้านใต้ที่ต้นคลองแม่รำพัน ซึ่งมีระดับต่ำที่สุด แล้วไหลลงสู่บริเวณแม่น้ำยมซึ่งเป็นที่ลุ่มต่ำ ใน
ฤดูน้ำมีน้ำท่วมขังกว้างขวางเรียกว่า ทะเลหลวง แนวคลองจากกำแพงเพชรและจากศรีสัชนาลัย มาเชื่อมต่อกันที่สุโขทัยและน้ำไหลลงตามคลองแม่รำพันลงสู่แม่น้ำยมนี้ มีปรากฎอยู่ในแผนที่ยุทธศาสตร์ครั้งสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ อีกด้วย มาบัดนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้
พระราชทานแผนที่เส้นทาง ส่วนหนึ่งของคลองนี้ คือ จากกำแพงเพชรถึงเมืองบางพานให้แก่กรมชลประทาน เพื่อขุดคลองนำน้ำจากแม่น้ำปิงเข้ามาใช้แก้ปัญหาขาดแคลนน้ำทำนา แนวคลองดังกล่าวได้สร้างแล้วเสร็จตามโครงการพระราชดำริคลองท่อทองแดง (พ.ศ.๒๕๒๔-๒๕๒๘) พสกนิกรในอาณาบริเวณนั้น จึงได้รับความร่มเย็น
หัวข้อก่อนหน้า หัวข้อถัดไป